Anja Vladisavljević

BIRN_BiH_Sotori_v_taboriscu_Rab.jpg

22. Marta 2021.

Herman Janež je bio dete kada su 1942. godine italijanske fašističke trupe zapalile njegovo selo Stari Kot u Sloveniji i odvele ga zajedno sa njegovom porodicom u Kampor, italijanski koncentracioni logor na hrvatskom ostrvu Rab.

„Ja sam 16.7.1942. napunio sedam godina i u jesen sam trebao ići u prvi razred, tada se to zvalo ljudska škola. Moji vršnjaci, mislim da nas je bilo sedam, umjesto u ljudsku školu otišli smo na Rab”, priča Herman za BIRN.

On i njegova porodica su proveli četiri meseca u logoru na Rabu, a potom su prebačeni u logor Gonars na severoistoku Italije, gde su proveli deset meseci.

Janež danas ima 85 godina i živi u Sloveniji. On je čitav svoj život istraživao istoriju Kampora. Nakon Drugog svetskog rata često se vraćao na Rab, istraživao, tražio dokumenta. Kaže da je na Rabu bio 70 puta.

„Ja sam prvi put putovao na Rab 1953. godine u devetom mjesecu. Čovjek mora dorasti i fizički psihički da sve to razumije“, kaže nam on.

Rab je danas popularno turističko ostrvo i građani Hrvatske, Slovenije i Italije malo znaju o nekadašnjem koncentracionom logoru koji se tamo nalazio. No, istoričari nastoje da sačuvaju sećanje na ono što se tamo dogodilo.

Italijanska organizacija, Topografia per la Storia, koja istražuje mesta pritvora u Drugom svetskom ratu kojima su upravljali italijanski fašisti, nedavno je pokrenula kampanju za prikupljanje novčanih sredstava u cilju daljnjeg istraživanja istorije Kampora.

To podrazumeva istraživački rad u italijanskim, slovenačkim i hrvatskim arhivama i kreiranje internet stranice posvećene istoriji logora, kao i baze podataka sa imenima svih zatočenika.

„Kako čovjek može postati zvijer?“


Pogled na koncentracioni logor Kampor na Rabu sa šatorima za zatvorenike. Foto: Wikimedia Commons/Nepoznati fotograf.

Kampor je formiran u Drugom svetskom ratu nakon što je Italija aneksirala deo teritorije Slovenije, područja jadranske obale i ostrva koja su danas deo hrvatske i crnogorske teritorije i bio je jedan od najstrožijih italijanskih koncentracionih logora.

Procenjuje se da je u ovom logoru bilo zatočeno od 10.000 do 15.000 ljudi – Slovenaca, Hrvata i Jevreja.

Herman se priseća da je u ovom logoru kao dečak iskusio i glad i žeđ. „Ako si dobio jednu čašicu riže, bilo je to strašno veliko… Nije bilo vode, (ali) treba shvatiti da je otok Rab u to vrijeme imao 376 studenaca (prirodne vode)“, naglašava on.

„Ja se čudim, kako čovjek može postati zvijer, životinja, da ima takav odnos prema čovjeku, prema djeci“, ističe on.

Pre nego što su izgrađene barake u logoru, zatočenici su spavali u šatorima.

„Bilo je strašno kad je bila kiša, padala je kroz šator“, priseća se Herman.

Na kraju je u obližnjem hotelu postavljena improvizovana bolnica, ali do tada su zatvorenice morale da se porađaju u šatorima u lošim higijenskim uslovima i bez dovoljno vode.

Herman je, uz pomoć bivše medicinske sestre koja je radila u logoru, došao do saznanja da je u Kamporu rođeno oko 55 dece, od kojih je samo osam ili devet preživelo.

Logor je bio podeljen na takozvani „muški logor“ i „ženski logor“, u kojem su bili žene, deca i starci. U proleće 1943. godine, kada su prve grupe Jevreja počele da pristižu u logor, izgrađen je i „jevrejski logor“.

Herman je tokom zatočenja bio odvojen od oca, jer se on nalazio u muškom logoru, dok je Herman bio sa decom. U logoru su mu umrli i otac i deda. Njegova majka je, kaže on, „srećom“ preminula godinu dana ranije.

„Za mene je sve što je vrijedilo u životu ostalo na Rabu“, navodi Herman.

Mnogo puta je posećivao groblje na kome su sahranjeni zatočenici koji su umrli u Kamporu, ali mesto na kojem su zakopani njegov otac i deda nije pronašao, što ga veoma rastužuje.

„Prije napuštanja groblja, ja sam se uvijek okrenuo natrag… Rekao sam: Tu ste, a ja ne znam gdje ste“, priča on.

„Logor je italijanska priča“


Spomen-ploča žrtvama stradalim u logoru Kampor, postavljena 1998. godine, na kojoj je tekst napisan na slovenačkom, italijanskom i hrvatskom jeziku. Foto: Kabinet presednika Hrvatske/Dražen Volarić.

Italijanski istoričar Erik Gobeti za BIRN kaže da „generalno, fašistički zločini nisu poznati u Italiji“, kao ni istorija Kampora.

„Italijani u svojoj glavi imaju viziju ‘dobrog Italijana’“, kaže Gobeti, objašnjavajući kako je rašireno mišljenje da tokom Drugog svetskog rata Italijani, pod vođstvom fašističkog diktatora Benita Musolinija, nisu bili tako brutalni kao njihovi nemački saveznici.

Gobeti dodaje da ljudi u Italiji pojam koncentracioni logor povezuju sa nacističkom Nemačkom, ali ne i sa fašističkom Italijom.

„Kada govorimo o fašističkim logorima i logoru na Rabu, ljudi su iznenađeni, ne samo studenti već i odrasli“, naglašava on.

Zbog toga se Gobeti uključio u projekat „Logor na Rabu: italijanska priča“ organizacije Topografia per la Storia kako bi podržao veći broj istraživanja i stvorio javne resurse o Kamporu.

Učesnici ovog projekta planiraju da sledeće godine realizuju memorijalno putovanje na Rab, uoči 80. godišnjice otvaranja logora.

Gobeti objašnjava da se dokumenta u vezi logorom čuvaju na raznim mestima – neka se nalaze u vojnim arhivima u Rimu, a druga u slovenačkim ili hrvatskim državnim arhivama.

„Nije poznat tačan broj ljudi koji su umrli u logoru niti ukupan broj onih koji su ušli u logor, i upravo zbog toga započinjemo ovaj projekat“, objašnjava on, dodajući da je posebno teško dobiti dokumenta u Italija jer vlasti „ne vole istrage o tome“.

Prema njegovim rečima, procene govore da je oko 1400 ljudi umrlo u Kamporu, uglavnom od gladi ili bolesti.

„Postoje brojni dokumenti koji sugerišu da su italijanski generali znali za uslove u kojima su ljudi živeli, ali nisu ništa poduzeli po tom pitanju“, ističe on.

Navodi da je 100.000 „Jugoslovena“ bilo internirano u fašističke logore. Mesta poput Kampora takođe su uspostavljena i u Italiji, Albaniji i na drugim lokacijama u Hrvatskoj.

Italijanski fašistički vođa Benito Mussolini došao je na vlast 1922. godine, ali i pre  toga je u Italiji postojala antislovenska propaganda. Musolini je 1920. godine, tokom svog govora u Puli, izjavio da je slovenska rasa „inferiorna i varvarska“.

Fašistički logori postavljeni u blizini Jadrana trebalo je da prekinu kontakte između slovenačkog i hrvatskog stanovništva i lokalnih partizana na čijem je čelu bio Josip Broz Tito.

U početku su u logor dovođeni civili, kako ne bi pomagali partizanima, a kasnije je 1943. godine uhapšeno i u njega internirano oko 3.000 Jevreja, naglašava Gobeti.

Nakon kapitulacije Italije, stražari u logoru i italijanski vojnici napustili su ostrvo Rab. Zatočenici u Kamporu oslobođeni su u septembru 1943. godine, zajedničkim snagama lokalnih partizana i partizana zatvorenika.

Logor je neko vreme bio slobodna teritorija, ali su ga zatim preuzeli Nemci. Jevreje koji su ostali u logoru, jer su bili preslabi da odu ili se pridruže partizanima, Nemci su poslali u koncentracioni logor Aušvic.

Turizam u senci istorije


Predsednici Slovenije i Hrvatske, Borut Pahor i Zoran Milanović, na obeležavanju 77. godišnjice oslobađanja logora Kampor. Foto: Kabinet presednika Hrvatske/Dražen Volarić.

Pored okupacije Kraljevine Jugoslavije i aneksije delova teritorije Slovenije i nekih područja jadranske obale, sile Osovine, među kojima je bila i Italija, su 1941. osnovale Nezavisnu Državu Hrvatsku (NDH) uz pomoć njihovog hrvatskog saradnika –  ustaškog pokreta.

Glavni ustaški koncentracioni logor Jasenovac, u kome je umrlo preko 83.000 Srba, Roma, Jevreja i antifašista, dobro je poznat hrvatskoj javnosti, ali logor Kampor na ostrvu Rab nije.

Ivo Barić, penzionisani profesor pedagogije i poznati antifašistički aktivista sa Raba, koji je dobar deo svog života posvetio istraživanju logora, kaže da iako je ovo ostrvo poznata letnja turistička destinacija, njegova mračna istorija nije zaboravljena.

„Interesantno da djeca Raba nisu nikad čuli za taj logor niti su im njihovi roditelji o tom logoru ikad išta rekli“, kaže za BIRN Barić, koji je na mesto nekadašnjeg logora doveo oko 300 grupa učenika, studenata i turista.

Svake godine u septembru, na godišnjicu oslobađanja logoraša, na ostrvu se održava komemoracija. U septembru 2020. godine, slovenački predsednik Borut Pahor i njegov hrvatski kolega Zoran Milanović zajedno su prisustvovali obeležavanju godišnjice. To je bio prvi put da su zvaničnici ove dve susedne zemlje zajedno prisustvovali komemoraciji.

„Svaki put na dan oslobođenja logora, ovdje dođe puno Slovenaca, manje Hrvata – interesantno, Hrvati nemaju puno interesa za logor“, napominje Barić.

Njegova porodica je takođe stradala tokom Drugog svetskog rata. Naime, njegovu porodičnu kuću na ostrvu Iž su 1944. godine spalili nacisti, a zatim je njegova porodica pobegla u izbeglički kamp u oslobođenom delu Italije.

Logor na Rabu je prvi put posetio nakon završetka studija i ta poseta je imala značajan uticaj na njegov život.

„Od tada sam vezan za taj dio povijesti… želim da čim više ljudi zna“, naglašava Barić.


h_56053598-scaled-e1611755244596-1280x720.jpg

27. Januara 2021.

„Za vreme trajanja bombardiranja nije nam bilo ugodno zatvorenima u vagonima ali smo se svi osjećali nekako sretni zato što smo znali da uništenje neke tvornice u njemačkoj znači jedan dan bliže svršetku rata”, piše hrvatski Čeh Franjo Žada, u memoarima koje je napisao nakon Drugog svetskog rata, u kojima se vraća na događaje sredinom 1944. kada su saveznici bombardovali Minhen.

U to vreme, Žada je​​ sa ostalim zatvorenicima bio zatvoren u blizini Minhena u vagonu voza, kojim je trebalo da budu prebačeni u Dahau, nacistički koncentracioni logor. Na vagon pored njihovog pala je granata i ubila zatvorenike koji su bili unutra.

Pre dugo očekivanog kraja rata, Žadu ​​su nacisti premeštali iz logora u logor. Iskusio je glad, zeđ, iscrpljujući rad, bolesti i masovna ubistva. Trenutak oslobođenja očekivao se „u agoniji”, napisao je on.

Žada, koji je živeo u Virovitici, uhapšen je jer je bio član antifašističkog pokreta na čijem čelu je bio Josip Broz Tito. Ustaše su ga uhvatile na Bilogori, niskom planinskom lancu u središnjoj Hrvatskoj, i deportovale u nacističke logore.

Svoja vrlo precizna i živopisna sećanja zapisao je u svesci, pod nazivom „Dionicom života od Dachaua do Mautchaussena”. Tu, od korice do korice rukom napisanu svesku, danas ima njegov unuk Ivan Žada, novinar hrvatske televizije RTL.


Prva stranica memoara Franje Žade „Dionicom života od Dachaua do Mautchaussena”. Foto: BIRN.

„Djed je imao broj 79998”, priča Ivan Žada ​​za BIRN. Kao i ostali zatvorenici, on je ovaj broj dobio po dolasku u Dahau. Kako naglašava Ivan, to je bio još jedan način na koji su nacisti dehumanizovali svoje žrtve.

„Puno lakše je ubiti broj nego čovjeka koji ima ime prezime, nacionalnost, obitelj”, kaže on.

Kako njegov deda ne bi bio samo broj, Žada ​​namerava da objavi knjigu njegovih memoara iz Drugog svetskog rata, kao i da kasnije snimi i dokumentarni film.

„Zdjela vodurine koju oni nazivaju juha“

Stranice Žadinih memoara na kojima je napisan predgovor. Foto: BIRN.

Žada je marljivo prekucao svaku reč iz dedine sveske, koje se seća još iz detinjstva.

„Ja sam to prvi put pročitao sa nekih 12 godina. Tada sam potpuno to dugačije doživio nego kada sam to pročitao u nekim starijim godinama, pogotovo sada sa 44”, kaže on.

Kao dečak čitao je svesku „poput romana”, pokušavajući u glavi da zamisli sva mesta koja je njegov deda opisao. Bilo ih je mnogo – od logora u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, NDH, koje su vodile Ustaše, do logora Mauthauzen u Austriji, koji je bio pod nacističkom upravom.

NDH, nacistička marionetska država koja je postojala od aprila 1941. do maja 1945. godine, usvojila je rasne zakone protiv Srba, Jevreja i Roma i vodila sistem koncentracionih logora, od kojih je najozloglašeniji bio Jasenovac u kojem je umrlo preko 83.000 ljudi.

Franjo Žada je bio u ranim dvadesetim godinama kada je uhapšen u proleće 1944. godine. Proveo je neko vreme u ustaškom logoru u Slavonskom Brodu, a zatim u Zagrebu, ali je veći deo svog zatočeništva proveo u nacističkim koncentracionim logorima, gde su ga vodili na prisilni rad.

„Sustav logora u okupiranoj Europi je bio do zadnjeg detalja razrađen”, ističe Ivan, napominjući da je njegov deda pričao da je u svim logorima dobijao iste porcije hrane: „20 g maslaca, jedna šnita kruha, zdjela vodurine koju oni nazivaju juha“.

Ivan priča kako su u početku dobijali malo krompira u supi, „onda je bila ljuska od krumpira”, a nakon nekog vremena „je bila juha”.

„Interes je bio održati ih živima da rade, ali da i umru, da ne troše plin i metak”, ističe on.

Članak „Nevraćeni dug – ‘miska’ vode” objavljen početkom 1980-ih u Virovitičkom listu koji je napisao Žadin prijatelj Marko Weiss.

U najdugotrajnijem nacističkom logoru, smeštenom u napuštenoj fabrici municije u blizini nemačkog grada Dahau, u čijem se sistemu nalazilo 30 velikih podlogora, Žada ​​je sreo školskog druga, Jevreja Marka Weissa.

„U blizini susjednog bloka, čuo sam kucanje s jednog prozora. Pogledao sam prema prozoru i ostao iznenađen kad sam ugledao svog školskog druga Marka Weiss iz Lukača kraj Virovitice. On mi je kroz prozor dao znak da nabavim vode“, napisao je Žada.

Znao je da se prema strogim pravilima u logoru ne sme razgovarati sa onima koji su tek došli, ali je on savladao strah i ušunjao se sa posudom vode.

I Žada ​​i Weiss su preživeli, mada su bili lošeg zdravstvenog stanja. Žada je bio u svojim 40-im godinama kada je preminuo, 1965. godine.

Weiss je odao počast svom prijatelju u članku objavljenom početkom 1980-ih u hrvatskim lokalnim novinama Virovitički list, pod naslovom „Nevraćeni dug – ‘miska’ vode”, u kojem je opisao isti događaj kada je, dodajući im vode, Žada ​​spasio njega i ostale zatočenike.

„Neopisivo smo se radovali što smo se našli i jedan drugome pomagali, koliko smo mogli”, priseća se Weiss u članku.

Ljudski kosturi

Žadino Uverenje o državljanstvu Federalne Narodne Republike Jugoslavije iz 1951. godine. Foto: BIRN.[/caption]

Žada je neko vreme proveo u Alaču, najvećem podlogoru Dahaua, ali i u logoru Nojengame u severnoj Nemačkoj.

Najsevernija tačka do koje je došao bio je logor Ladelund, podlogor Nojengame u blizini granice sa Danskom, koji je postojao u novembru i decembru 1944. Tamo su zatvorenici bili prisiljeni da kopaju protivtenkovske rovove za liniju odbrane.

Velika hladnoća je vladala u logoru, ali stražari nisu dopustili zatvorenicima da zapale vatru da se ugreju. „Tamo je bila peć na sredini, drva i slama, ali nisu smjeli upaliti vatru“, priča Ivan.

Krajem 1944. godine, Žada ​​je premešten u Zahsenhauzen, jedan od glavnih nacističkih koncentracionih logora, 34 kilometra severozapadno od Berlina.

Poslednje mesece rata proveo je u koncentracionom logoru Mauthauzen, koji je pred kraj rata postao mesto za evakuaciju iz logora u blizini linije fronta.

Žada je iz prve ruke bio svedok masovnog istrebljenja uglavnom mađarskih Jevreja, a njegova grupa zatvorenika bila je zadužena za utovar mrtvih tela u kamione.

U poslednjim mesecima pre oslobođenja, nedostatak hrane i razne bolesti doveli su do masovne smrti zatvorenika u Mauthauzenu.

„Glad i iscrpljenost i dalje je uzimala golem danak. Mršavi ljudski skeleti rušili su se kao žito kada u njega zađe kosac”, napisao je Žada.

„Takvi su većinom ležali u krevetima u bloku no nerijetko su od želje da vide oslobodioce izlazili van i rušili se poput pruća, nisu više ustajali”, navodi on, dodajući: „U toj agoniji čekali smo trenutak oslobođenja”.

Žada navodi da je poslednjih dana u logoru bilo oko 14000 zatvorenika, ali i da oko 6000 njih nije uspelo da preživi.

Kad je 5. maja 1945. godine američka vojska stigla do Mauthauzena, ​​„od velikog uzbuđenja nisam mogao ni govoriti”, napisao je Žada, koji je u početku mislio da je to samo san.

Bivši nacistički koncentracioni logor u Mauthauzenu. Foto: EPA/Christian Bruna.[/caption]

Nakon oslobođenja, putujući kroz Austriju, Slovačku i Mađarsku, vratio se kući kako bi video oca, brata, maćehu i devojku, buduću baku Ivana Žada, te zabeležio promene svog rodnog grada tokom rata.

„Domovi će se obnoviti, najteže je onima koji su ostali bez svojih najmilijih, a takvih je mnogo. Njihove gubitke nitko neće moći nadoknaditi”, napisao je na kraju svojih memoara.

Njegov unuk, novinar, ističe da je potrebno razgovarati o onome što se dogodilo u Drugom svetskom ratu.

„Danas kao i 30-ih godina prošlog stoljeća, jačaju radikalne skupine… Ponovno neki ljudi pokušavaju revidirati povijest, zlo prikazati dobrim i obrnuto”, objašnjava Ivan.

„Tada su Židovi označeni kao problem, ja osobno ne vidim velike razlike između označavanja tada Židova i načina na koji su sada označavani i izopćavani iz zajednica, ništa puno danas nije odnos prema recimo migrantima iz sjeverne Afrike ili bliskog istoka”, naglašava on.

Sličnu poruku upozorenja uputio je i njegov deda, pre više od pola veka, u svojoj rukom ispisanoj svesci: „S ovime mojim kratkim izlaganjem iz mojih sjećanja i doživljaja u koncentracijskim logorima Njemačke, želim upozoriti… naročito našu omladinu, da se bore svim svojima snagama da se takve ili njima slične stvari nikada ne ponove”, stoji u memoarima.