Kada je prije četiri godine Ruska Federacija otpočela napad na Ukrajinu, ruska propaganda upotrijebljena je za opravdavanje invazije u srcu Evrope.
Različiti narativi, povezani s lokalnim sentimentom, od tada su postali alat nastojanja da Rusija bude prikazana u pozitivnom svjetlu. Specifične tvrdnje korištene su i u Bosni i Hercegovini, nerijetko uz podršku lokalnih zvaničnika.
Pravdajući zločine ruske vojske, kao što je masakr u Buči, ruske vlasti koristile su lokalne narative, poput genocida u Srebrenici, navodeći da upravo ulaskom u Ukrajinu žele spriječiti zločine poput onih u Srebrenici.
Primjeri širenja dezinformacija i propagandnih narativa otkriveni su već nakon samog početka invazije, a tokom četiri godine rata na ukrajinskom tlu oni su evoluirali, kroz nove kanale i s novim ciljevima.
Ratko Mladić (lijevo) i Radovan Karadžić na sastanku na Palama u augustu 1993. Foto: EPA-EFE/STRINGER.
Razmjena Mladića i Karadžića za ukrajinske oficire
Sredinom juna 2022. godine pravnici i historičari su za Detektor ocijenili da je vijest o ideji razmjene Radovana Karadžića i Ratka Mladića, osuđenih za genocid i druge zločine počinjene u BiH, za zarobljene oficire u Ukrajini zapravo dezinformacija i insinuacija. Vijest su tada plasirali pojedini popularni mediji u regionu i Rusiji, iako njen tačan izvor nije utvrđen.
“IN4S saznaje da zapadni zvaničnici vode pregovore sa ruskom stranom o razmjeni ratnih zarobljenika i stranih plaćenika sa Srbima koji su utamničeni u evropskim zatvorima”, napisao je portal IN4S u tekstu “Mladić i Karadžić uskoro u Rusiji – biće razmijenjeni za zarobljene NATO oficire?”.
Osim na ovom crnogorskom portalu, vijest je objavljena i na ruskim i proruskim profilima na Twitteru i Facebooku, a prenijelo ju je i nekoliko regionalnih portala iz Srbije i BiH.
Sam tekst donio je detalje kako čak ni Darko Mladić, sin Ratka Mladića, nije bio informisan o bilo kakvoj razmjeni, te da su mu “isto pitanje postavili ruski državni mediji”. Član Mladićevog advokatskog tima, Miodrag Stojanović, takve informacije nazvao je insinuacijama.
Stručnjaci su ocijenili da je ovo samo jedan u nizu propagandnih i dezinformacijskih sadržaja koji u region Balkana dolaze iz Rusije.
Ovakva vijest objavljena je uprkos činjenici da je Međunarodni mehanizam za krivične sudove (MMKS) na doživotnu kaznu zatvora osudio Mladića, bivšeg komandanta Vojske Republike Srpske (VRS), i Karadžića, nekadašnjeg predsjednika Republike Srpske, za genocid u Srebrenici, progone Bošnjaka i Hrvata, terorisanje građana Sarajeva i uzimanje pripadnika UNPROFOR-a za taoce.
Ova, ali i druge poruke koje podržavaju negiranje zločina ili veličanje ratnih zločinaca, nerijetko su dio opusa dezinformacija koje se pojavljuju na proruskim kanalima društvene mreže Telegram. Upravo ova mreža postala je alat za regrutaciju boraca s Balkana za priključivanje ruskoj vojsci u Ukrajini.
Podrška iz RS-a za ruske otmice djece u Ukrajini
BiH je 2025. godine pokušala uskladiti svoju vanjsku politiku sa Zapadom. Preko svog ambasadora u Ujedinjenim nacijama Zlatka Lagumdžije glasala je za Rezoluciju o otetoj djeci.
Međutim, bivši predsjednik RS-a i čelnik vladajuće partije u tom bh. entitetu Milorad Dodik negirao je krivicu Ruske Federacije za otmicu djece s okupiranih područja Ukrajine.
“RS je protiv njegovog glasanja. Ruska Federacija se pokušava lažno optužiti i okriviti. Lagumdžijin stav je njegov lični stav i nije stav BiH”, napisao je Dodik, između ostalog, na svom profilu društvene mreže X.
Dodik je jedan od najglasnijih zagovornika podrške Ruskoj Federaciji, bez obzira na to da li tvrdnje u vezi s ovom zemljom imaju uporište u činjenicama. Tako je i u slučaju otete djece.
U izvještaju Ujedinjenih nacija iz 2023. godine navedeno je da postoje jasni dokazi kako je više od 16.000 djece nasilno odvojeno od svojih porodica i deportovano iz Ukrajine u Rusiju. U istom izvještaju navodi se da taj čin predstavlja ratni zločin, kao i drugi zločini koje je počinila vojska Ruske Federacije tokom invazije na Ukrajinu – bombardovanje bolnica, silovanje, mučenje i ubijanje zarobljenika.
Međunarodni krivični sud u Haagu, koji je optužio predsjednika Rusije Vladimira Putina za ratne zločine, u jednoj od tačaka navodi upravo otmicu djece.
Postoje i slučajevi povratka djece, pri čemu su susreti s porodicama dokumentovani kroz fotografije. Deportacija djece iz Donbasa u Rusiju također je dokumentovana kroz videopriloge. Istraživački novinari Associated Pressa pokazali su da ruske vlasti aktivno rade na usvajanju djece pronađene u skloništima ili sirotištima u dijelovima Ukrajine koji su pali pod rusku kontrolu.
Budimir Koprivica. Foto: Facebook, screenshot
Simbol “Z” na majici zbog supruge Zdravke
Dodikova podrška Rusiji nije jedina koja dolazi iz političkih krugova u BiH, pa su samo nekoliko mjeseci nakon početka invazije stigle prve reakcije funkcionera. Već 20. maja 2022. godine gradski odbornici u Trebinju organizirali su skup podrške Rusiji, noseći majice sa simbolom podrške ruskoj invaziji na susjednu zemlju.
Budimir Koprivica, odbornik Grada Trebinja, na svom Facebook profilu objavio je tada fotografiju na kojoj nosi majicu s iscrtanim slovom “Z” i ruskim zastavama.
Nekoliko dana kasnije, ispred spomenika oslobodiocima Trebinja, Koprivica je s drugim odbornicima i predstavnicima Boračke organizacije Trebinje, odjevenim u majice poput njegove, učestvovao na skupu podrške Rusiji.
Ilija Mastilović, tadašnji odbornik Srpske demokratske stranke, za Detektor je pojasnio da su oni odavali počast žrtvama iz Drugog svjetskog rata, a za simbole na majicama imao je specifično objašnjenje.
“Meni se supruga zove Zdravka”, naveo je Mastilović govoreći o simbolu “Z” na svojoj majici.
Međutim, ovaj simbol ruska vojska od februara 2022. godine koristi na svojim vozilima i uniformama trupa koje su izvršile invaziju na Ukrajinu. Simbol “Z” jedan je od dva simbola koje je rusko Ministarstvo odbrane istaknulo kao simbole invazije u porukama poput “Za pobjedu” (За победу).
Osim ovog simbola, majice i baneri s ruskim zastavama ili likom ruskog predsjednika Vladimira Putina pojavljivali su se i na ulicama Banje Luke i Pala, gdje su čak korištene i zvanične općinske prostorije za ovakve skupove.
Stručnjaci su za Detektor takva okupljanja ocijenili kao rezultat dugogodišnjeg malignog utjecaja Rusije na političku i društvenu klimu u BiH.
Zvinchuk ispred zgrade Vlade RS-a, dan nakon izbora. Foto: Screenshot/Telegram
Rybarovo “pecanje” u bh. loncu konteksta
Primjer rasta utjecaja platforme Telegram i širenja dezinformacijskih narativa kroz njenu infrastrukturu vidljiv je i kroz rad ruske medijske kuće Rybar. Ova medijska kuća sankcionisana je od vlada SAD-a, Velike Britanije te Evropske unije zbog širenja ruske propagande i vršenja zlonamjernih aktivnosti usmjerenih ka podrivanju izbora širom svijeta.
Umjesto usklađivanja sa zapadnim sankcijama, iz jedne od agencija Vlade Republike Srpske tokom 2024. godine objavljen je plan pokretanja medijske škole koja uključuje saradnju fakulteta s Rybarom.
Mihail Zvinchuk, prvi čovjek Rybara, kojeg također zapadne zemlje sankcionišu zbog podrške akcijama koje potkopavaju i prijete teritorijalnom integritetu, suverenitetu i nezavisnosti Ukrajine, tada je najmanje dva puta dolazio u Banju Luku. Tamo se sastajao s direktorima vladinih agencija, najavljujući saradnju.
Medijska škola nikada, barem zvanično, nije realizirana, ali BiH nije nestala iz fokusa Rybara. Njegovi kanali su u martu 2025. godine na Telegramu kritikovali odluke Tužilaštva BiH u slučaju bivših čelnika RS-a Milorada Dodika i Radovana Viškovića, te predsjednika Narodne skupštine Republike Srpske Nenada Stevandića. Tada je naređeno njihovo privođenje na saslušanje zbog sumnje na izvršenje krivičnog djela “napad na ustavni poredak”, a Rybar je ocijenio da takve odluke “region guraju u eskalaciju”.
“Republika Srpska je suočena s neviđenim pritiskom, zapravo se gura da formira svoje strukture i proglasi nezavisnost”, stoji u objavi koja je dalje dijeljena na druge utjecajne kanale, od kojih su neki BiH nazvali “tempiranom bombom”.
Zvinchuk je Banju Luku ponovo posjetio krajem decembra 2025. godine, odakle je izvještavao tokom vanrednih izbora za predsjednika Republike Srpske nakon što je s ove pozicije smijenjen Milorad Dodik zbog presude za nepoštivanje odluka visokog predstavnika.
Zvinchuk je tada analizirao kako su protekli izbori i šta su pokazali, navodeći da se “Republika Srpska našla u ranjivom položaju” s izborima koji “su nametnuti izvana i održani kada društvo nije bilo spremno”.
Poster dokumentarnog filma “Bosna i Hercegovina: Uspon kalifata”, Foto: RT
RT-ov “kalifat” u BiH naspram presuda za genocid
U proljeće 2023., ruska državna televizija Russia Today (RT) emitovala je dokumentarni film u kojem zagovara tezu o postojanju kalifata i vjerskoj radikalizaciji muslimana u BiH. Film istovremeno negira postojanje presuda za opsadu Sarajeva i genocid u Srebrenici.
U filmu je RT tvrdio da je eksplozija granate u kojoj je ubijeno 68 građana Sarajeva na tržnici Markale 1994. godine bila insceniran i pripremljen događaj. Sagovornici RT-a tvrdili su da u Haagu niko nije osuđen zbog granatiranja Markala, niti da postoje dokazi da je granata ispaljena s položaja Vojske Republike Srpske, te su ove događaje povezali sa izvještajima o masovnim ubistvima civila u ukrajinskom gradu Buča tokom povlačenja ruskih snaga. Tvrdnje su iste – oba masakra su inscenirana i kamere su unaprijed bile spremne kako bi Srbi, odnosno Rusi, bili optuženi.
Navod nije tačan.
Za granatiranje Markala 5. februara 1994. godine osuđeni su bivši politički i vojni lideri Republike Srpske Radovan Karadžić i Ratko Mladić, kao i Stanislav Galić, komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa (SRK). Sva trojica osuđena su na doživotnu kaznu zatvora. U presudi Karadžiću navodi se da je, pored pogibije 68 ljudi, ranjeno više od 140 osoba.
Granata je, kako je utvrđeno presudama, ispaljena s položaja SRK-a u Mrkovićima. Vijeću Tribunala u Haagu predočeni su dokazi, naredbe SRK-a i vještačenja.
Film je iskorišten i za negiranje genocida u Srebrenici, što predstavlja kontinuiranu operaciju ruskih zvaničnika i institucija. U dokumentarcu historičarka Elena Guskova tvrdi da je bivši američki predsjednik Bill Clinton rekao da treba biti ubijeno 5.000 muslimana da bi se opravdala intervencija, te da je srebrenički genocid “operacija planirana u Engleskoj, Francuskoj i SAD-u”.
Genocid u Srebrenici utvrđen je presudama Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju još prije više od 20 godina. Presuda u predmetu protiv Radislava Krstića pred Haškim tribunalom 2001. godine bila je prva od pet osuđujućih presuda u kojima je sedam osoba proglašeno krivim za genocid u Srebrenici.
U presudi Krstiću navodi se da je vrh Vojske Republike Srpske namjeravao izvršenje zločina te da ga je Vojska Republike Srpske izvršila. Svjedočenja, potkrijepljena forenzičkim i demografskim dokazima, upućuju na to da je znatno više od 7.000 ljudi nestalo nakon zauzimanja Srebrenice.
Stručnjaci su za Detektor ocijenili da film koji promovira ideju “uspona kalifata u BiH” predstavlja jasan pokušaj širenja teorija zavjere i poigravanja strahovima Evropljana kroz kontekst bh. muslimana.
U tome vide jasnu paralelu između BiH i Ukrajine u očima ruskih i srpskih narativa – obje su pod utjecajem “zlog Zapada”. U toj interpretaciji, Rusija danas u Ukrajini radi isto ono što su, prema tom narativu, radili Srbi u BiH, odnosno “štiti svoj narod od Ukrajinaca, odnosno muslimana koje je Zapad instrumentalizovao”.
