Antorodni pokreti u Bosni i Hercegovini su postali vidljivi nakon prve Sarajevske povorke ponosa 2019. godine, rekao je stručnjak za antirodni pokret iz Slovenije. On je objasnio da su narativom ugrožavanja djeteta, tradicionalnih vrijednosti i religijskih shvatanja ti pokreti dobili snagu u društvu.
“Od tada smo vidjeli aktere koji pokreću moralnu paniku oko figure “nevinog djeteta”, napadajući obrazovanje, javnu vidljivost i predstavljajući rodnu i seksualnu ravnopravnost kao egzistencijalnu prijetnju naciji”, objašnjava Kuhar.
Kuhareve oblasti istraživanja su rodna ravnopravnost, diskriminacija, homofobija, građanstvo i ljudska prava. Antirodne pokrete za Detektor opisuje kao polugu za nazadovanje demokratije.
Finansije takvim organizacijama igraju veliku ulogu jer im omogućavaju kontinuitet, vidljivost, ali i organizovanje događaja i proizvodnju sadržaja za mreže na profesionalnom nivou, smatra Kuhar. On dodaje da su finansije za udruženja posebno odlučujuće u državama poput BiH gdje postoje slabe demokratske institucije, snažna etnopolitika i ograničena javna debata.
“Finansijska podrška omogućava anti-gender inicijativama da se brzo uključe u javni diskurs, da lobiraju donosioce odluka i da se predstave kao legitimni predstavnici “naroda”, čak i kada su relativno mali u broju”, kazao je on.
Organizacije koriste suptilnije mehanizme finansiranja od onih na koje se najčešće pomisli, a što su strani tokovi novca, mišljenja je Kuhar koji objašnjava da su finansiranja često netransparentna i teško dokaziva.
“Finansijska pozadina anti-gender mobilizacija je još uvijek uglavnom netransparentna, i ovo je zaista oblast gdje je istraživačko novinarstvo mnogo naprednije od akademskog istraživanja”, kazao je on.
Detektor je u istraživanju o antirodnim organizacijama iz Republike Srpske koje su oborile Zakon o zaštiti žena od nasilja dokazao da su finansirane iz budžeta sa preko dva miliona konvertibilnih maraka u zadnjih pet godina.
Roman Kuhar na javnoj raspravi “Antirodna mobilizacija u BiH i regionu: Šta mogu učiniti civilno društvo i institucije?” Foto: Admir Kuburović
Kuhar dodaje da je u Evropi zapaženo da se antirodne organizacije često koriste javnim fondovima, te da su njihovi članovi dio različitih odbora koji odlučuju o tokovima novca.
“Neki anti-gender akteri indirektno imaju koristi kroz političke alijanse sa vladajućim strankama, prijateljskim medijskim kućama ili religijskim institucijama. Strukture medijskog vlasništva, oglašavanje i korporativna podrška također mogu funkcionirati kao kanali kroz koje se promoviraju određene agende, a antirodna agenda je definitivno jedan takav slučaj”, kazao je on.
Snažan uticaj iz Rusije koji je vidljiv kod organizacija iz Republike Srpske nije izuzetak, kaže Kuhar, objašnjavajući da je Rusija drugi važan ideološki i finansijski izbor koji je povezan sa mrežama oligarha i organizacijama sa agendom tradicionalnih vrijednosti.
“Što se tiče centara utjecaja, Mađarska se pozicionirala kao politički model neliberalnog otpora rodnoj ravnopravnosti u EU, dok Rusija promoviše širu agendu tradicionalnih vrijednosti koja snažno odzvanja u pravoslavnim dijelovima Balkana”, kazao je Kuhar.
Rusija se predstavlja kao alternativni civilizacijski model Evrope opisuje Kuhar, gdje su navodno zaštićene “normalne” porodice i jasno definisane rodne uloge od moralno degeneriranog Zapada.
Najmanje deset organizacija potpisnica otvorenog pisma protiv Zakona o zaštiti od nasilja u porodici i nasilja prema ženama imalo je aktivnosti koje uključuju i Rusiju, od organizovanja manifestacija, izložbi, promocija knjiga ili učenja ruskog jezika, do podrške Rusiji zbog invazije na Ukrajinu.
“Ono što Rusija nudi u ovoj konstalaciji nije samo novac ili mreže, već moćna simbolička pozicija: predstavlja sebe kao alternativu zapadnoj liberalnoj demokratiji, toleranciji i raznolikosti, i kao branioca jasnih rodnih uloga, primarno žena samo kao majki, i tradicionalnih porodičnih vrijednosti”, kazao je Kuhar.
Roman Kuhar i Nerzuk Ćurak. Foto: Admir Kuburović
Dodatnu snagu ove organizacije su dobile promjenom administracije u Americi i jačanju konzervativnih vrijednosti, čime su se hvalili i iz Inicijative “40 dana za život” kroz zatvaranje klinika za pobačaj i ukidanja tog prava u određenim regijama.
Kako je Detektor pisao, javna kampanja te inicijative protiv abortusa trajala je i u septembru 2025. neometano 40 dana ispred bolnice u Mostaru koja je dozvolila okupljanje i molitvu bez propitivanja posljedica po žene i kršenja ljudskih prava zagarantovanih ustavom i zakonima u BiH.
Kuhar očekuje i dodatno nazadovanje demokratije, kako u Americi, tako i u cijelom svijetu.
“Dugotrajna podrška američkih pro-porodičnih i kršćansko desnih mreža nastavlja da ulijeva resurse i strategije u Evropu, ali najnoviji razvoji sa Trampovom administracijom donose potpuno novu perspektivu u ovu dinamiku i, bojim se, uzor za sve radikalno-desne ‘wannabe’ autokrate u našem region”, smatra Kuhar.
U sklopu istraživanja Detektora analizirala su se i obraćanja selefijskih daija koji okupljaju na hiljade pratilaca na društvenim mrežama, uglavnom na Facebooku i YouTubeu.
Kuhar prepoznaje napredne korake antirodnih pokreta u BiH koji su počeli od najranijih znakova upozorenja sa etiketom zabrinutih građana koji teže porodičnim inicijativama što na prvu može zvučati bezazleno, što im je i bio cilj. On upozorava da bi civilni sektor sa novinarima morao pažljivo analizirati ko stoji iza tih grupa i koji jezik koriste.
“Slična pažnja bi trebala biti posvećena pomacima u retorici koji dolaze od političkih stranaka i crkvenih autoriteta, posebno kada rodna ravnopravnost iznenada postaje predstavljena kao prijetnja umjesto kao politički problem”, kazao je on.
Sa njim se složio i rukovoditelj programa i zagovaranja Sarajevskog otvorenog centra (SOC) Darko Pandurević, koji je u intervjuu za Detektor ocijenio da odgovornost o shvatanju antirodnih pokreta u BiH snose i mediji, koji najčešće izvještavaju dnevno i površno, ne pružajući kontekst i posljedice takvih aktivnosti. On je dodao i da to dovodi do normalizacije narativa čime se ograničavanje prava počinje doživljavati kao nešto uobičajeno i prihvatljivo.
Roman Kuhar na javnoj raspravi “Antirodna mobilizacija u BiH i regionu: Šta mogu učiniti civilno društvo i institucije?” Foto: Admir Kuburović
Pod naprednim koracima antirodnih pokreta Kuhar podrazumijeva moralnu paniku oko djece i obrazovanja, što je vidljivo kroz antirodno djelovanje u Republici Srpskoj, kroz koje nastoje spriječiti učenje o radnim identitetima ili seksualnostima.
“Kada javna debata pređe od opšteg moralnog konzervativizma na vrlo konkretne tvrdnje da škole “vrše pranje mozga” djeci ili ih “seksualiziraju” kroz sadržaj vezan za rod ili seksualnost, ovo obično signalizira naprednu fazu antirodne mobilizacije”, objasnio je on.
Da su pokreti dobili svoju stvarnu moć, Kuhar kaže da je potrebno gledati kroz uticaj na institucionalne odluke i načine kako dopiru do zakonskih rješenja. Od izmjena zakona kroz izbacivanje termina rodni identitet do povlačenja zakona koji bi štitio žene, svoju moć su pokazali u Republici Srpskoj. Iako su dovoljno osnaženi, on ne misli da je kasno reagovati.
“Prava opasnost nije u reagovanju prekasno, već u normalizaciji ovih dešavanja kao nečeg marginalnog ili privremenog kada nisu ni jedno ni drugo”, kazao je Kuhar.
On upozorava na pogrešno shvatanje da su u pokrete uključena starija konzervativna populacija, objašnjavajući da postoje snažni napori da se dođe do mlađih generacija atraktivnim kampanjama i kroz društvene mreže. Posljedicu toga vidi u širenju mizoginije, antifeminizma kod mladih osoba zbog čega vjeruje da će pokreti nastaviti rasti.
“Ne očekujem da će ovi pokreti nestati uskoro, sasvim suprotno. Postaju jači i sve više isprepleteni sa širim populističkim i autoritarnim trendovima koje vidimo globalno”, kazao je Kuhar, poručujući da je neophodna jača saradnja između organizacija civilnog društva i drugih aktera na borbi protiv jačanja ovog pokreta.
“Ovo nije samo napad na ženska prava ili LGBT prava, ovo je napad na demokratiju. Ako ono što se trenutno dešava u SAD-u i ono što već možemo vidjeti širom našeg regiona nije dovoljno glasan poziv na buđenje, onda ne shvatamo ozbiljnost trenutka”, zaključio je on.
