U polugodišnjem izvještaju koji tretira period od 16. aprila do 15. oktobra, u koji je Detektor imao uvid, navodi se da su Opći izbori, održani 4. oktobra ove godine, obilježili prvu uspješnu primjenu glasačke tehnologije, što je historijsko postignuće nadležnih institucija i javnosti, budući da nije bilo većih tehničkih problema i nijedno biračko mjesto se nije vratilo na tradicionalni način glasanja.
Naglašeno je da je okruženje uoči kampanje bilo je relativno mirno, ali da je smrt osuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića bacila sjenku na izbornu kampanju, potaknuvši podjeljujuću retoriku i radnje usmjerene na mobilizaciju biračkog tijela kroz polarizirajući nacionalistički narativ.
“Uprkos zabrani zloupotrebe administrativnih resursa, u predizbornom periodu zabilježeno je povećanje izdvajanja, uključujući novčane podsticaje za odabrane grupe, te veći obim javnih radova praćenih eksplicitnim porukama s ciljem utjecaja na birače u korist nosilaca vlasti”, stoji u izvještaju.
Dalje se navodi da su mediji ostali u velikoj mjeri polarizovani po etničkim linijama, da su se tradicionalni mediji uglavnom pridržavali zakonskih odredbi o jednakom pristupu kandidatima, uz primjetne izuzetke, a da se kampanja na društvenim mrežama povećala u odnosu na prethodne izbore, ali da je Centralna izborna komisija (CIK) izricala kazne učesnicima zbog kršenja propisa.
“Skeneri glasačkih listića i novi softver za upravljanje izborima omogućili su da prvi preliminarni rezultati budu dostupni ubrzo nakon zatvaranja birališta, što predstavlja nezapamćenu prekretnicu za složeni sistem ove zemlje, koji je ranije zahtijevao sedmice da bi proizveo rezultate”, pojasnili su.
Negiranje genocida i veličanje ratnih zločinaca i dalje prisutno
Memorijalni centar Potočari. Foto: Detektor
Kako je istaknuto, nakon smrti Ratka Mladića, u Republici Srpskoj su se pojavili murali i grafiti koji ga veličaju, a komemorativnom skupu u Domu Vojske Srbije u Beogradu 5. septembra prisustvovali su brojni simpatizeri i zvaničnici iz RS-a.
Također su, navodi se u izvještaju, na javnim komemoracijama i parastosima širom RS-a govornici veličali Mladića te negirali ili umanjivali zločine za koje je bio osuđen. U Bratuncu, u kojem živi manja zajednica povratnika bošnjačke nacionalnosti, dan nakon njegove smrti osvanuo je grafit s natpisom “Svi Srbi Mladićevi vojnici”.
“Ovi događaji izazvali su oštre kritike političkih predstavnika iz Sarajeva i udruženja žrtava, kao i organizacija za ljudska prava i visokih predstavnika međunarodne zajednice, koji su osudili veličanje osuđenog ratnog zločinca, napominjući da takvo ponašanje dovodi u pitanje vladavinu prava i potkopava pomirenje”, stoji u izvještaju.
Osvrnuli su se iz OHR-a na izjave brojnih zvaničnika država članica Evropske unije koji su navodili da su veličanje osuđenih ratnih zločinaca, negiranje genocida i historijski revizionizam nespojivi s evropskim vrijednostima i da je komesar za ljudska prava Vijeća Evrope izrazio zaprepaštenje javnim veličanjem Mladića, naglašavajući da takvo veličanje predstavlja krivično djelo, prema zakonima BiH, te da nije zaštićeni oblik slobode govora, prema Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima.
Podsjetili su da je negiranje ratnih zločina i veličanje njihovih počinilaca krivično djelo prema Krivičnom zakonu BiH te da, iako je Sud BiH elaborirao ovo krivično djelo u konačnoj presudi Vojinu Pavloviću 2025. godine, za pokretanje sudskih slučajeva potrebna je akcija Tužilaštva BiH. Vojin Pavlović je osuđen na jedinstvenu kaznu od tri i po godine zatvora za veličanje osuđenih ratnih zločinaca i osporavanje genocida.
Mladić, bivši komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, u junu 2021. godine je pravosnažno osuđen na doživotnu kaznu zatvora za genocid u Srebrenici, progone Bošnjaka i Hrvata, terorisanje građana Sarajeva i uzimanje pripadnika UNPROFOR-a za taoce. Preminuo je 27. augusta u haškom pritvoru.
U izvještaju je naglašeno da su raniji uočeni obrasci pritisaka, incidenata i provokacija usmjerenih na manjinske povratnike u različitim dijelovima BiH nastavljeni tokom izvještajnog perioda. Učestalost je bila izražena, pojasnili su, tokom komemoracija u regiji Srednjeg Podrinja i genocida u Srebrenici 11. jula, ali i tokom Svjetskog prvenstva u fudbalu.
“Tenzije su dostigle vrhunac u prvoj polovini jula, uoči komemoracije genocida u Srebrenici, kada su vlasti Republike Srpske pokušale zabraniti isticanje zastava s ljiljanima na svojoj teritoriji”, kazali su te dodali da učesnici komemoracije genocida u Srebrenici tradicionalno nose takve zastave kao simbole ratnog otpora i odbrane Republike Bosne i Hercegovine, koja je primljena u Ujedinjene nacije pod tom zastavom.
Tokom istog perioda, stoji u izvještaju, Memorijalni centar Srebrenica – Potočari našao se pod lupom Tužilaštva i MUP-a Republike Srpske zbog navoda o zloupotrebi položaja i finansijskim malverzacijama.
“Predstavnici Memorijalnog centra i bošnjački politički predstavnici vidjeli su ove istrage kao vid pritiska povezanog s radom Centra na dokumentovanju genocida i promovisanju tačnog prikaza događaja iz jula 1995. godine u Srebrenici”, napisano je u izvještaju.
(Ne)posvećenost nezavisnosti pravosuđa
Kompleks državnih pravosudnih institucija. Foto: Detektor
U izvještaju su se posebno osvrnuli da tokom izvještajnog perioda, tačnije od polovine aprila. nije usvojen novi Zakon o Sudu BiH niti novi Zakon o Visokom sudskom i tužilačkom vijeću Bosne i Hercegovine (VSTV BiH), a oba su preduslovi za otvaranje pristupnih pregovora s Evropskom unijom.
“Nedostatak napretka u vezi s oba zakona baca ozbiljnu sumnju na posvećenost zemlje nezavisnosti pravosuđa, pokazujući da su kritične prepreke vladavini prava političke i strukturne prirode”, pojašnjeno je u izvještaju.
Dodaje se i da je uspostavljanje sistema za provjeru imovinskih kartona sudija, tužilaca i članova VSTV-a doprinijelo tome da antikorupcijsko tijelo Vijeća Evrope GRECO u junu 2026. zaključi da BiH više nije predmet procedure neusklađenosti, budući da je na zadovoljavajući način riješila šest od petnaest preporuka iz Izvještaja o evaluaciji.
U izvještaju je navedeno da su vlasti Republike Srpske nastavile osporavati, odnosno ignorisati odluke Ustavnog suda BiH i da su odbijali popuniti sudačka mjesta rezervisana za sudije iz tog entiteta, što utiče na rad Suda.
“Neprovođenje ili selektivno provođenje odluka Suda dodatno ilustruje političke i strukturne nedostatke u pristupu vlasti vladavini prava”, objašnjeno je.
Pad medijskih sloboda
“Ne gasite BHRT” protesti. Foto: Detektor
Izvještaj se osvrće i na pitanje medijskih sloboda u BiH, navodeći da politički utjecaj, ovisnost o javnim sredstvima i oglašavanju, kao i netransparentne vlasničke strukture i dalje ograničavaju istinsku uređivačku nezavisnost. Istaknuto je da su se pokazatelji medijskih sloboda u BiH pogoršali i da su “Reporteri bez granica” rangirali BiH na 90. mjesto, od 180 zemalja, u svom “Indeksu slobode medija u svijetu”, što je najniža pozicija u posljednje dvije decenije.
Kazali su i da tri dijela sistema javnog emitovanja Bosne i Hercegovine – BHRT, RTV FBiH i RTRS – nastavljaju raditi odvojeno i da je svaki od njih u različitoj mjeri podložan političkom utjecaju. Navode da se BHRT i dalje suočava s ozbiljnim finansijskim poteškoćama i da kontinuirani neuspjeh nadležnih organa da provedu zakonodavstvo o javnom emitovanju i riješe ove probleme dovodi budućnost BHRT-a u pitanje.
“Zatvaranje BHRT-a ozbiljno bi narušilo medijski pluralizam, pristup pouzdanim informacijama širom zemlje i napredak BiH na njenom evropskom putu”, naveli su.
Izvještaj se osvrće na lidera SNSD-a Milorada Dodika, koji je, uprkos zabrani obnašanja javnih funkcija, ostao centralni politički akter, nastavljajući promovisati podjeljujuće narative o međunacionalnim odnosima, zalagati se za poništavanje reformi iz perioda nakon Daytona i povezivati ključna pitanja, uključujući državnu imovinu i međunarodni nadzor nad Dejtonskim mirovnim sporazumom, s prijetnjama otcjepljenjem RS-a.
Navodi se i činjenica da je BiH zvanično vraćena na međunarodnu sivu listu Radne grupe za finansijsko djelovanje (FATF), čime je označena kao država s finansijskim rizicima i strateškim nedostacima u svom okviru za borbu protiv pranja novca i finansiranja terorizma.
Dalje su naveli i da nije postignut nikakav napredak u vezi s državnom imovinom i da kontinuirano odsustvo sveobuhvatnog rješenja stvara pravnu nesigurnost i ometa ekonomski razvoj BiH.
“Postizanje političkog dogovora i donošenje državnog zakona o državnoj imovini stoga bi trebalo ostati hitan prioritet za novoizabrane vlasti nakon izbora u oktobru 2026. godine”, naveli su.
Članica Predsjedništva BiH Željka Cvijanović reagovala je na svom zvaničnom nalogu na X-u navodeći da je riječ o izvještaju koji je tipski manipulativan i opterećen stereotipnim lažima i obmanjujućim konstrukcijama.
“U funkciji je odbrane nasljeđa koje proističe iz trodecenijske zloupotrebe međunarodnog ugovora koji se zove Dejtonski sporazum i međunarodne supervizije koja se odavno otela kontroli”, navela je Cvijanović.
Izvještaj OHR-a trebao bi biti razmatran na narednoj sjednici Generalne skupštine UN-a.
