Prema riječima pravnice i istraživačice ratnih zločina iz Beograda Jovane Kolarić, dehumanizacija predstavlja proces u kojem se određenoj grupi ljudi oduzimaju osnovne ljudske osobine, dostojanstvo i pravo na ravnopravan položaj u društvu. O tome je pisala u publikaciji “Kako se pravio neprijatelj“, gdje su analizirani slučajevi iz Prijedora kao “najupečatljiviji primjeri dehumanizacije nesrpskog stanovništva“ tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Njen naučni rad obuhvata činjenice s početka rata i autorica navodi kako dehumanizacija nije bila spontana pojava već organizovani politički, medijski i institucionalni proces putem kojeg se provodilo nasilje nad Bošnjacima i Hrvatima prije svega u Prijedoru.
Ona kaže kako se masovna nasilja ne posmatraju samo po broju ubijenih, zatočenih, nestalih i prognanih već da se detektuju sve stvari koje su do toga dovele.
“Ta dehumanizacija se prevodi u institucionalne oblike i postaje osnov za isključivanje čitavih kategorija društva a zatim to dovodi do masovnog nasilja i ubistava“, rekla je Kolarić.
Prijedor je prije rata bio multietnička sredina ali su političke promjene devedesetih godina te jačanje nacionalističkih stranaka doveli do nepovjerenja i straha. U studiji koja je predstavljena navodi se da su posebnu ulogu imali mediji koji su nesrpsko stanovništvo prikazivali kao prijetnju, neprijatelje ili ekstremiste.
Korištenjem pogrdnih naziva i stalnim širenjem propagande stvarana je slika da su Bošnjaci i Hrvati opasnost za opstanak Srba. Takva retorika nije služila samo vrijeđanju, već je imala cilj da opravda diskriminaciju, isključivanje i nasilje. Ljudi su prestajali biti pojedinci sa svojim identitetom i postajali dio kolektivno označene “neprijateljske“ grupe, napisali su u studiji slučaja “Prijedor april – septembar 1992. godine”, autori Jasmin Medić i Mersiha Jaskić.
Oni navode da su mediji u to vrijeme bili “oružje dehumanizacije“ i da nisu imali samo ulogu informisanja već da su postali alat političke propagande. Studija kroz veliki broj tekstova i radijskih priloga pokazuje stvaranje atmosfere straha i nepovjerenja, te podjela.
Navodi se da su mediji često prešućivali zločine počinjene nad civilima, dok su istovremeno širili priče koje su opravdavale nasilje i represiju. U javnosti je stvarana slika da su logori, progoni i hapšenja nužne mjere zaštite stanovništva. Na taj način dehumanizacija nije ostala samo na riječima, već je postala dio šireg procesa koji je omogućio prihvatanje diskriminacije i nasilja.
Ova studija nastala je kao dio projekta pod pokroviteljstvom UK International Develepment, a Refik Hodžić, predstavnik Bristish Councila uz čiju se podršku projekat realizovao kaže da je današnji događaj važan ne samo za Prijedor već i za sve države koje imaju zajedničku prošlost.
Rekao je da se ovi izvještaji bave mehanikom dehumanizacije, odnosno da se “živi u iluziji“ da su zločini rađeni od “nekih monstruma i zvijeri ljudi“, što amnestira od odgovornosti sve koji su stvarali uslove da do toga dođe.
Dodaje da su ova dva izvještaja, čije predstavljanje je organizovao Centar za mlade “Kvart“, jer lokalizuju u Prijedor ono što je zaključeno u velikom broju presuda.
“Mi možemo da vidimo kako to izgleda na nivou jedne zajednice. Kako ljudi koji su do juče bili komšije, prijatelji, radne kolege, kako ta mehanika dehumanizacije stvori neprijatelja od tvog dojučerašnjeg prijatelja“, rekao je Hodžić.
Tokom predstavljanja najavljena je i “Anatomija zločina”, prva zbirka naučnih radova koja donosi dubinski uvid u ratna dešavanja i analizira dugoročne posljedice koje je rat ostavio na današnju zajednicu. Uz to, prezentovan je projekat “Arhiv zločina Prijedor”, digitalna baza dokumenata i materijala vezanih za rat i ratne zločine na ovom području, koja predstavlja ključan korak ka digitalizaciji i trajnom očuvanju historijske građe.
