U istraživanju za 2025. godinu BiH je ostvarila 30 od mogućih 100 poena u oblasti budžetske transparentnosti. Izvještaj svake druge godine sprovodi organizacija International Budget Partnership (IBP), u saradnji s nezavisnim istraživačima iz civilnog društva u svakoj zemlji.
Nermin Kujović, rukovodilac programa za Zapadni Balkan u organizaciji IBP, kaže da BiH bilježi nizak rezultat u budžetskoj transparentnosti, ali istovremeno revizorske institucije ostvaruju snažne rezultate, što ukazuje na postojanje kapaciteta za kvalitetan nadzor javnih finansija.
“Slab parlamentarni nadzor i ograničeno učešće građana i dalje predstavljaju ključne izazove za unapređenje ukupne budžetske odgovornosti”, govori Kujović.
Prema njegovim riječima, transparentnost budžeta u regionu bilježi postepeni napredak, a Turska i Albanija po prvi put prelaze prag od 65 poena.
“Većina zemalja i dalje ostaje ispod tog nivoa, a u nekima je napredak minimalan. Ključno je da transparentnost ne ostane samo na objavljivanju dokumenata. Potreban je kontinuitet u izvještavanju, posebno tokom implementacije budžeta. Bez toga, transparentnost ne vodi ka stvarnoj odgovornosti”, pojašnjava.
Navodi da povjerenje građana globalno opada, ali da transparentnost nije dovoljna da bi povjerenje građana bilo veće i da je ključno učešće javnosti.
“Potrebno je sistematski razvijati mehanizme koji omogućavaju građanima i organizacijama civilnog društva da se uključe u budžetski proces. Istovremeno, važno je jačati njihove kapacitete da to zaista mogu da rade”, kaže Kujović.
Pozitivan pomak, prema izvještaju, jeste pravovremenije objavljivanje dokumenata i razvoj budžeta za građane, što pokazuje veću svijest o potrebi transparentnosti. Najveći problem, međutim, i dalje ostaje nedostatak izvještavanja tokom godine, posebno polugodišnjih izvještaja, bez kojih nije moguće pratiti kako se budžetske politike mijenjaju u praksi.
“Kada je riječ o učešću građana, Kosovo i Crna Gora izdvajaju se kao pozitivni primjeri, kroz decentralizovane konsultacije i institucionalizovane mehanizme uključivanja”, navodi se u izvještaju.
Polugodišnji izvještaji i budžeti omogućavaju građanima praćenje stvarne implementacije budžeta. Ako se planovi mijenjaju tokom godine, građani moraju imati uvid u te promjene. Bez toga, kaže, dolazi do nesklada između planiranog i realizovanog, što direktno utiče na povjerenje građana.
“Evropska komisija kontinuirano naglašava potrebu za transparentnim i odgovornim upravljanjem javnim finansijama. Otvaranje javnih finansija jedan je od ključnih pokazatelja spremnosti za evropske integracije”, navodi se.
Kujović kaže kako je potrebno unaprijediti izvještavanje tokom godine i obezbijediti veću transparentnost u implementaciji budžeta.
“Neophodno je sistematski omogućiti učešće građana i civilnog društva. To ne smije zavisiti od pojedinačne dobre volje, već mora biti institucionalizovano i zakonski regulisano”, kaže Kujović.
Radi daljnjeg jačanja budžetske odgovornosti, izvještaj preporučuje da BiH unaprijedi pravovremenost i sveobuhvatnost ključnih budžetskih dokumenata, kao i da osigura obezbjeđivanje detaljnijih višegodišnjih projekcija, analiza fiskalne održivosti i jasnijih poređenja između planiranih i ostvarenih rezultata. Pored toga, izvještaj ističe potrebu da se dodatno prošire mogućnosti za uključivanje javnosti na strukturiran i inkluzivan način tokom cijelog budžetskog ciklusa, uključujući faze pripreme, izvršenja i revizije, uz jasnije povratne informacije.
“Na kraju, jačanje parlamentarnog nadzora ostaje važno, posebno tokom izvršenja budžeta, uz unapređenje transparentnosti u praćenju nalaza revizije i odgovora vlade na revizorske preporuke”, zaključuje se u izvještaju.
Istraživanje otvorenosti budžeta (Open Budget Survey – OBS) predstavlja najobuhvatniju nezavisnu procjenu transparentnosti javnih finansija, učešća javnosti i budžetskog nadzora na globalnom nivou.
